ԱՄՆ֊ում արդեն երկար ժամանակ ուսումնասիրվում է Ռուսաստանի Դաշնության պետական մակարդակով ենթադրաբար սոցիալական ցանցերում հակաամերիակյան գործողությունների թեման։ Ենթադրվում է, որ մեծ քանակի թրոլլեր, ֆեյք պրոֆիլներ ունեցել են մանիպուկյատիվ, քարոզչական ազդեցություն ամերիկյան հասարակության վրա։
Նույն թրոլլերը ազդեցությւոն ունեն նաեւ այլ թեմաների շուրջ տարածվող տեղեկատվական հոսքերի վրա։ Այսպես, Քեսաբի դեպքերի ժամանակ մենք արդեն հանդիպեցինք նմանատիպ ֆեյքային ալիքի, որը փորձում էր #SaveKessab թեման տանել լրիվ ուրիշ ուղությամբ ֊ այստեղ կան մանրամասներ ապատեղակատվության մասին։ Նաեւ 2017֊ին արդեն գրել էի այն պասին, թե ոնց է ռուսաստանյան թրոլլերի ֆաբրիկան ներազդեցության փորձ արել մեր ընտրությունների վրա ֊ նյութը անգլերեն է։ Եվ հենց այսօր պարզ դարձավ, որ թրոլլերի ֆաբրիկայում ստացվել է հրահանգ ակտիվանալ Հայաստանի ուղղությամբ։
ՄԻ քանի օր առաջ հրապարակվել է մոտ երեք միլիոն գրառում Թվիթերում, որոնք, ենթադրաբար, կատարվել են Ռուսաստանում գրնվող Агентство интернет-исследований (Internet Research Agency) կազմակերպության կողմից, որը հենց ֆեյքաբուծական ֆաբրիկա է։
Տվյալ ֆեյքերը հիմնականում ուղղորդված աշխատել են ԱՄՆ֊ի վրա, այդ իսկ պատճառով մաքուր հայաստանյան թեմաներով զբաղվողներ չկան։ Սակայն, մի քանի տասնյակ գրառում դուրս եմ բերել, որոնք վերաբերում են հենց Հայաստանին, որպեսզի տպավորություն ստեղծվի, թե ինչ տիպի են աշխատել ցանցում տվյալ թրոլլերը, որոնք, օրինակ, փորձել են ներկայանալ որպես աջ կամ ձախ քաղաքական հայացքներ ունեցող ամերիկացիներ կամ ամերիկյան հորինված պարբերականներ։ Ամեն գրառման կողքը նշված է, թե ինչպես է դասակարգվել տվյալ թրոլը։ Ավելի մանրամասն դասակարգման մասին այստեղ։ Բուն Թվիթերի հավաքածուն այստեղ է։
Թրոլլերի դասակարգումը
Իսկ հիմա լիքը գրառումներ։ Սենսացիոն բաներ մի սպասեք ֊ սա ավելի շուտ ծանոթանալու համար է։ Եվ ընդամենը մտ տաս տոկոսն է Հայաստանին վերաբերող գրառումների։
8.39000000000e+17,1LORENAFAVA1,Il partito al potere verso la vittoria alle legislative in Armenia. https://t.co/L1uCMXBXla,Italy,Italian,4/3/2017 11:49,4/3/2017 11:49,409,90,1758,RETWEET,Italian,0,1,NonEnglish
Как известно, в Фейсбук на уровне ботов существует защита от "слова ненависти" (hate speech). Действует это примитивно - есть стоп-слова, за которые бот ловит и банит. Даже без того, чтобы на вас жаловались (не придавайте себе слишком много значения, представляя, что армия злых гоблинов весь день ищет ваши записи и пишет на них кляузы).
Самое отвратительное, что делается это автоматически и на уровне не только постов, но и комментариев. ПРичем, 5-6-летней давности.
Писать в Фейсбук и давить на их жалость бессмысленно - все равно вас никто не читает. Вы вообще там никому не нужны. Поэтому - спасение утопающих - дело рук самих утопающих.
Итак - в начале идем в наши активности - см. картинку.
Там забиваем в поисковую строку (стрелка номер 1) плохое слово из 4 букв. ПРичем все его возможные вариации - падежи, прилагательные, наречия. Потому что поисковик это не учитывает. А бот, наоборот, очень вредный. Итак - мы удаляем все посты, которые содержат это слово.
Но проблема в том, что надо искать и в комментах. Из хороших новостей - комменты уже можно смотреть. Из плохих - поиска там нет- но можно хотя бы не за всю жизнь смотреть - а по годам.
Теперь идем в установки вашего профиля (делаем это с десктопа, а не с планшета или телефона), и запрашиваем скачивание наших данных (это вторая строка). Там можно выбирать- что вы хотите скачать - берете только комментарии. Через час-другой вам приходит мейл, что готово, можно скачать - это зип файл, в нем хтмль-ный файл, где на одном большом, огромном лаваше все ваши комменты. Уродство в том, что неизвестно, в каком это посте, но есть дата, когда коммент был поставлен.
Теперь, открываем в браузере эту простыню и по поиску на странице (Ctrl F) находим все места, где мы использовали за всю свою жизнь это слово в комментах. Скажем, коммент был в 2015 году в июне и апреле. Теперь жмем в активитис комменты (стрелка 2), жмем год - (стрелка 3). И начинается жопа. Потому что надо скролить часами - чтоб дойти до июня и стереть, потом до апреля и стереть. Потому берем следующий год и так далее.
Если вы болтун и писали много комментов по жизни - вам нужно посоветовать много терпения и сильный комп, чтоб он выдержал открытие всего этого на одной странице.
Ադրբեջնական պաշտպանության նախարարուէթյունը հունիսի 20-ին տարածել է մեծ կես-ժամանոց տեսանյութ Նախիջեւանում իրենց գործողությունների մասին։
Դրվագներից մեկում հայտարարվում է, որ Արենի գյուղը եւ Երեւան-Եղեգնաձոր հատվածը փաստացի բանակի նշանակետի տակ են գտնվում ադրբեջանցիների առաջխաղացման պատճառով։ Էկեք նայենք քարտեզով հերավոռություննեռը։ Իրականում, ես տեղյակ չեմ, սա նոր դիրք է, թե եղել է, բայց կարելի է հասկանալ դիրքի հեռավորությունը Արենի գյուղիցից եւ մայրուղուց, որը ռազմավարական բնույթի ճանապարհ է դեպի Արցախ բանակի շարժի համար։
Սա ադրբեջանական ռազմական լրագրողն, որը ցույց է տալիս Արենի գյուղը
Քարտեզի վրա այս հատվածը մոտավորապես այստեղ է
Նույն հատվածը վերեւից ։ Այստեղ նշել եմ Az մոտավոր ադրբեջանական դիրքերը։ Սահմանը շատ պայմանական է, բայց տեղանքից երեւում է, որ մոտավոր այնտեղ են ավարտվում մշակված հողերը, որոնք պատկանում են Արենիի գյուղացիներին։ Եվ Արենի կետով նշված է վերջին գյուղի տունը, մի քիչ էլ դեպի ադրբեջանական կողմ
Մինչեւ այգիների սկզբնամասը մոտ 1800 մետր է, այսինքն դա հասանելի է ադրբեջանական դիպոկահարների համար։ Արենիի սկզբնամասը արդեն 4200 մետր հեռավորության վրա է, եւ մոտավոր 150 մետր ավելի ցածր է ադրբեջանական դիրքերից։ Սա արդեն անհասանելի է ադրնեջանական հրազենի, տեսանյութում ներկայացված ЗУ հակաօդային զենիտկեքի համար, որոնք ադրբեջանցիք կիրառում են, օրինակ, Տավուշում գյուղերի դեմ։ Սակայն հասանելի է ծանր ականանետերի համար։
Ինչ վերաբորում է Երեւան - Եղեգնաձոր մայրուղուն, ապա սա արդեն 5200 մետրի վրա է։ Հասկանալի է, որ նման ճանապարհը վերահսկողության տակ պահելու համար Ադրբեջանը ծանր հրետանի է պահում Նախիջուանում։ Բայց սա արդեն ուրիշ պատմություն է։
Азербайджанская государственная пропаганда периодически выводит в сеть сайты, которые позиционируют себя как армянские, хотя их редактора сидят в Баку. Смысл этих сайтов в целом - легализовывать пропагандистские тезисы, разработанные в Азербайджане, от имени армянских СМИ. Периодически такие сайты возникают, многие после того, как спалятся, исчезают. Напрмиер, сайт Вести Армении почил в бозе. Сайт ArmenianReport.com продолжает работать в сети, выдавая себя за армянский оппозиционный ресурс.
Отдельное место занимает сайт Kavkazplus.com. Сайт работает на русском и грузинском. Тематика тут в основном грузинская. И очень многие жители Грузии попав на него, думают, что читают свой, грузинский сайт. И армяне, читающие его, считают, что пишут его грузинские журналисты.
Учитывая тот факт, что сайт распространяет очень активно материалы, которые призваны расшатать армяно-грузинские отношения, стоит наглядно доказать, что сайт азербайджанский, его редакция сидит в Баку и мутит воду.
Домен сайта зарегистрирован с закрытыми данными Whois. То есть так понять ничего невозможно. Хотя уже подозрительно - зачем медиа-ресурсу скрываться. Причем в Грузии, где журналистов вроде как не преследуют за их взгляды.
У сайта нет и раздела "О нас".
Но вот если влезть поглубже и посмотреть код заглавной страницы, то можно увидеть, что на сайте Kavkazplus стоит код счетчика Google Analytics. Код имеет свой идентификатор: UA-38418329-5. 38418329 - это номер аккаунта Google Analytics. 5 - это идентификатор , говорящий о том, что этот аккаунт имеет аналитику как минимум на пяти сайтах, и Кавказ Плюс - как раз пятый.
А теперь ищем - на каких еще сайтах стоит аналитика от аккаунта UA-38418329. Можно погуглить, а можно использовать специальный инструмент, например - DomEye. И мы видим, что Кавказ Плюс находится в руках того же человека, который управляет азербайджанским новостным порталом AzVizion - на котором стоит как раз первый Google analytics - по идентификатору UA-38418329-1. Это редакция из Азербайджана, которая держит несколько сайтов с явно пропагандистским содержанием - vzglyzd.az, aemiya.az.
Все сайты, управляемые с Google Analytics UA-38418329
На одном из сайтов также засветился эдектронный адрес владельца: mvusal@gmail.com. Поиск в Фейсбуке приносит нам главного редактора AzVizion Вусала Мамедова.
Так что - запоминаем Kavkazplus.com азербайджанский фейковый пропагандистский сайт.
ՀՀ-ում թավշյա հեղափոխության ընթացքում սոցիալական մեդիաներն ունեցան ամենակարևոր դերերից մեկը։ Հիմնական հաղորդակցամիջոցը ավանդական ԶԼՄ-ից տեղափոխվեց դեպի նորագույն տեխնոլոգիաներ, ուղիղ եթերներ սոցիալական հարթակներում։ Նույնիսկ օնլայն լրատվականներն այդքան մեծ ազդեցություն չունեցան տվյալ ժամանակահատվածում։
Բնականաբար, Հայաստանի թիվ 1 սոցիալական ցանցը՝ Ֆեյսբուքը, որն ունի ամենամեծ լսարանը, ամենահիմնական հարթակն էր, որտեղ ծավալվում էին քննարկումները և տարածվում էին նյութերը։ Ավելին, վերջին ամսվա ընթացքում հայաստանյան Ֆեյսբուքի լսարանը մոտ 10% աճ ունեցավ․ 1 մլն 100 հազ. ակտիվ օգտատերից մինչև 1 մլն 200 հազ. ակտիվ օգտատեր1։
Ինչպես հետևում է, օրինակ, հոդվածի հեղինակի Թվիթերի հաշվի (https://twitter.com/Kornelij) այցելությունների դինամիկայից, ապրիլի 15-ից հետո նկատվում է գրառումների դիտումների կտրուկ աճ (տե՛ս Նկար 1).
Գերակտիվ էր նաև Ինստագրամը։ Այստեղ լսարանը հասնում է ֆեյսբուքյան լսարանի կեսին․ 560 հազ. ակտիվ օգտատեր։ Սակայն այս լսարանն ավելի երիտասարդ է, մոտ 80%-ը կազմում են մինչև 35 տարեկան երիտասարդները։
Կտրուկ ավելացել էր նաև Թվիթերի լսարանը. սոցցանցի յուրահատկություններից մեկն այն է, որ հարթակն ավելի բաց է որոնումների համար, և ընթերցողների զգալի մասն արտասահմանցիներ են, որոնց հետաքրքրում է Հայաստանի ներքաղական կյանքը (տե՛ս Նկար 1, 2):
Սակայն ամենահեղափոխականը տեղեկատվական հոսքերում ուղիղ եթերների գերակշռումն էր։ Հիմնական լսարանը միտված էր օգտվելու Ֆեյսբուքի և Յութուբի ուղիղ եթերներից։
Որպես հետևանք՝ ինտերնետ կապը ծայրահեղ ծանրաբեռնված է աշխատել, սպառումը, ըստ պրովայդերների, գերազանցել է բնական վիճակի 300%-ը․ «Թրաֆիկի ծավալների նման կտրուկ աճին տեխնիկապես որևէ ցանց պատրաստ չէ։ Սովորաբար ցանցի և կապուղիների պլանավորումը կատարվում է թրաֆիկի օրինաչափ ծավալներից մոտ 20-30% ավելի ռեզերվային թողունակությունն ապահովելու հաշվարկով։ Իսկ վերջին օրերին թրաֆիկի պահանջարկն ավելացել է ոչ թե 20, 30 կամ 50, այլ միջինը մոտ 300%-ով»2։
Հիմնական լրատվամիջոցները, որոնք իրականացրել են ուղիղ եթերներ ապրիլ-մայիսի ընթացքում, իրենց ողջ պատմության մեջ ամենադիտված տեանյութերն են արձանագրել այդ ժամանակահատվածում (տե՛ս Նկար 3-5).
Ինչ վերաբերում է ֆեյսբուքյան ուղիղ եթերներին, ապա այս գործիքն օգտագործվում էր բազմաթիվ քաղաքացիների կողմից։ Իհարկե, ամենաազդեցիկ ֆեյսբուքյան էջն այս ընթացքում Նիկոլ Փաշինյանինն էր (տե՛ս Նկար 6):
Ավելին, Փաշինյանի ուղիղ եթերները ռեկորդային դիտումներ էին գրանցում Հայաստանի համար։ Նորանշանակ վարչապետի ուղիղ եթերը Բաղրամյան 26-ից դիտվել է մեկ միլիոն անգամ, ինչը հայաստանյան Ֆեյսբուքի հատվածի համար աննախադեպ է (տե՛ս Նկար 7):
Թավշյա հեղափոխությունը նոր ձևաչափեր ստեղծեց Հայաստանի սոցիալական մեդիաների, ինչպես նաև ընդհանուր տեղեկատվական դաշտում, ինչի հետևանքներն ավելի ցայտուն կերևան մոտ ապագայում, երբ նոր մոտեցումները դառնան առօրեական։
1 Ֆեյսբուքի գովազդային հարթակի տրամադրած տվյալներն են։
Հայաստանում ինտերնետ կապի ներթափանցումը 2015 և 2016թթ. փոխվել է մոտ 10%-ով․ համապատասխանաբար՝ բնակչության 55.29% և 64.2%-ն էր օգտվում ինտերնետ կապից1։ 2017թ. ինտերնետ կապի օգտագործումն ինչ-որ չափով վերաբաշխվել է, նոր հարթակներ են առաջ անցել, ձևափոխվել են սոցիալական մեդիաների լսարանները։
Ստորև ներկայացնենք հիմնական ցուցանիշները, որոնք վերաբերում են 2017թ. կեսին, երկրորդ և երրորդ եռամսյակին՝ համեմատելով նախորդ ցուցանիշների հետ։ ՏՀՏ տվյալները վերցված են կազմակերպությունների պաշտոնական հաշվետվություններից, որոնք հրապարակվում են եռամսյակը մեկ և տեղադրվում կազմակերպությունների կայքերում։ (Տվյալները 2017թ. երկրորդ կիսամյակի վերաբերյալ են։ Աճը փակագծերում համեմատվում է 2017թ. առաջին եռամսյակի տվյալների հետ2)։
Բջջային կապի բաժանորդագրություններ
Բջջային կապի ընդհանուր բաժանորդների թիվը կազմել է 3 462 956 - աճը եռամսյակում կազմել է 61 537։
Բաշխումն ըստ օպերատորների․
• Vivacell - 2 107 603 (+33 174)
• Beeline - 913629 (+37 269)
• Ucom (former Orange) - 441724 (-8 906)
Ինտերնետի սպառում
Տվյալներն ըստ խոշոր մատակարարների․
Armentel -
• Լայնաշերտ ինտերնետ հասանելիության բաժանորդներ (բացառությամբ հեռախոսի միջոցով օգտվողների) - 142 379 (տվյալները 2016թ. չորրորդ եռամսյակի համեմատ) (-662)
• Շարժական լայնաշերտ կապի բաժանորդագրություններ 62 231 (+3 649)
2017թ. առաջին եռամսյակի համեմատ, երբ ոլորտում նկատվում են տեմպերի աճի նվազում և նույնիսկ ցուցանիշների նահանջ, կարելի է տեսնել, որ հեռահաղորդակցության ոլորտը սկսել է ավելի աշխուժանալ։
Սոցիալական մեդիաների ոլորտում Հայաստանի ցանցային հատվածում նույնպես նկատվում են փոփոխություններ՝ նախորդ տարվա ցուցանիշների համեմատ։ Հիմնական լուրջ փոփոխությունն է Ինստագրամի կտրուկ աճը։
Օդնոկլասնիկին կարծես թե նահանջում է, և արդեն կարելի է ասել՝ այն չի հանդիսանում Հայաստանի թիվ մեկ սոցիալական ցանցը։ Ըստ Liveinternetտվյալների, Օդնոկլասնիկի այցելուների թիվը 2017թ. նվազել է, և հոկտեմբերին օրական կտրվածքով այցելուների թիվը հասել է 692 հազարի (տե՛ս Նկար 1).
2017թ. երրորդ եռամսյակում Ֆեյսբուքի այցելությունների թիվն ամսական կտրվածքով հասնում է արդեն 1 մլն 100 հազ.-ի, օրական կտրվածքով հարթակ այցելում է մոտ 690 հազար օգտատեր։ Այսինքն՝ թիվը հավասարվել է Օդնոկլասնիկի այցելուներին, ինչը հիմնականում եղել է Օդնոկլասնիկի այցելուների թվի նվազման պատճառով, քանի որ Ֆեյսբուքի դեպքում մեկ տարվա մեջ լսարանի աճը կազմել է ընդամենը 10%։
Ըստ Սիմիլարվեբի գնահատականի՝ Ֆեսյբուքի այցելուներն արդեն գերազանցում են Օդնոկլասնիկիին3։ Նաև առաջ է ընկել Յութուբը, որը դառնում է ակտիվ վիդեոբլոգերային հարթակ Հայաստանում, ինչը վերջին տարվա նորությունն է (տե՛ս Նկար 2).
Լսարանի լուրջ աճ է դիտվել Ինստագրամում։ Այստեղ տվյալ պահին Հայաստանից ամսական կտրվածքով այցելուների թիվը հասնում է 430 հազարի, իսկ օրական օգտատերերինը՝ 210 հազարի։ Համեմատության համար նշենք, որ մեկ տարի առաջ տվյալ ցուցանիշները կազմում էին 200 հազար և 110 հազար՝ համապատասխանաբար։ Այսինքն՝ Ինստագրամում մենք ունենք կրկնակիից ավելի աճ։
Թվիթեր և Վկոնտակտե հարթակների վերաբերյալ դժվար է գնահատականներ տալ։ Թվիթերն առայսօր չի հաջողում վիճակագրություն տալ փոքր շուկաների վերաբերյալ։ Իսկ Վկոնտակտեն, փաստացի, մեծամասնությունն օգտագործում է զուտ որպես երաժշտություն լսելու կամ ֆիլմեր դիտելու հարթակ։ Հայաստանում այն չի դառնում սոցցանցային մեծ շփման տիրույթ։
После большой кибервойны с Азербайджаном, вспыхнувшей в сентябре 2012 года в результате громкого скандала вокруг героизации убийцы армянского офицера Рамиля Сафарова, армянские хакерские группы начали расти как грибы после дождя. Крупное киберстолкновение и его широкое освещение в местной и международной прессе заставило хакерское сообщество сгруппироваться. Рост популярности киберактивистов привел к тому, что все больше молодежи стало интересоваться хакерством.
Игровой период
Рекрутинг новых сил еще больше увеличил интерес молодежи к вопросам информационной безопасности. Сначала появились сразу несколько небольших хакерских групп, которые периодически промышляли набегами на турецкие и азербайджанские онлайн-ресурсы. Сообщества появлялись и исчезали – часто они создавались только для одноразового взлома сайтов. Дело порой доходило до того, что на некоторых особо «дырявых» азербайджанских сайтах стояли метки сразу нескольких хакерских групп.
К 2013 году ситуация на киберполях вылилась уже в откровенный стеб. Друг за другом появлялись хакеры, которые прятались за ироничными названиями. К примеру, один налет сделала команда под названием Ananoukh Army (мятная армия) – на взломанных сайтах хакеры развешивали мятные конфеты. Эта их первая атака стала и последней – больше этих «мятных» хакеров никто не видел.
Скриншот взлома сайта mesafedenmekteb.edu.az, принадлежащего Минобразования Азербайджана, со стороны группы Ananoukh Army, от 26 октября, 2013 года
Другая похожая группа, появившаяся в этот период, – Armenian Rabiz Hackers. Она придала кибератакам музыкальные интонации – группа ставила на взломанные сайты музыку в так называемом стиле рабис (армянский вариант шансона). Правда, иногда в плейлисте хакеров неожиданным образом оказывался Бетховен. Группа взломала несколько азербайджанских сайтов и на этом прекратила свое существование, исчезнув через несколько месяцев, как и ее мятные предшественники.
Одна из жертв Armenian Rabiz Hackers – азербайджанский сайт rentcars.az. Скриншот от 22 июля 2013 года
Monte Melkonian Cyber Army – «первая скрипка»
Постепенно, шаг за шагом сообщество хакеров стало оформляться в некое взаимосвязанное и большое объединение. В 2014 году появилась консолидированная группа Monte Melkonian Cyber Army (MMCA) – она образовалась путем слияния нескольких небольших групп. С тех пор и по сей день это наиболее активная группа в армянском хакерском сообществе. Она продолжает дело армянских патриотических хакеров раннего периода. Основные и, пожалуй, единственные цели, которые ставят перед собой хакеры, как и прежде, – азербайджанские и турецкие сайты, базы данных, пользователи соцсетей, электронные ящики и другие информационные платформы противника.
Время от времени на горизонте появляются Armenian Cyber Army и A.S.A.L.A., но по активности они не сравнятся с MMCA – именно MMCA сегодня играет роль первой скрипки в хакерском движении. На своих страницах в Facebook и Twitter она ведет кампании по повышению уровня информационной безопасности среди армянских пользователей, которые, в свою очередь, являются целью для хакеров из Турции и Азербайджана.
Так выглядели дебютные взломы Monte Melkonian Cyber Army
Monte Melkonian Cyber Army подошли к делуболее системно. Они расширили поле деятельности – кроме сайтов группа взламывала онлайн-базы данных в частном и государственном секторе Азербайджана. По итогам взломов MMCA несколько раз выкладывала в открытый доступ большие массивы банковских данных и другой персональной информации азербайджанских пользователей.
Апрельская война
Анализируя хакерскую деятельность, следует отметить связь виртуальных боев с реальными. Хакеры моментально реагируют на события в реальной жизни. Очередным подтверждением такой связи стали апрельские события 2016 года. 2-6 апреля в «горячей точке» – Нагорном Карабахе возобновились боевые действия. 2 апреля под утро азербайджанская армия перешла в наступление по всему карабахскому фронту. Начались ожесточенные бои. Этот период вошел в историю как «апрельская война». Армянские хакерские группы тут же отреагировали. Одновременно с возобновлением военных действий на фронте пошла волна мощных кибератак. Не отставали и противники – активизировались и азербайджанские кибераскеры. Они, по сути, включились в апрельскую кибервойну первыми, осуществив DDoS-атаки на армянские государственные и новостные сайты. Им помогали «коллеги» из Турции, в частности из группы Türk Hack Team. Но так как после 2012 года в Армении к DDoS-угрозам стали серьезнее относится и уделять защите сайтов больше внимания, то существенного влияния на их работу кибернападения противников не имели.
В ответ активизировалась и армянская сторона – начались DDoS-атаки против азербайджанских информационных платформ. Лидировала уже знакомая читателю группа MMCA – она атаковала ряд крупных азербайджанских государственных и новостных ресурсов. 4 апреля к ней присоединилась группировка Tigran Mets Cyber Army – она появилась в 2015 году, но потом ушла в тень, апрельская военная эскалация заставила ее вновь выйти на киберарену.
В этот же день, 4 апреля хакеры MMCA слили в открытый доступ персональные данные порядка 25 тысяч азербайджанских военнослужащих. Но на этом не остановились – вместе с Armenian Cyber Army, вышедшей из глубокой спячки, они взломали ряд официальных аккаунтовгосударственных структур. 6 апреля после окончания активной фазы боевых действий хакерская активность с обеих сторон тоже пошла на спад.
Георгий Аванесов и самый большой ботнет в мире
В разные периоды появлялись одни группировки, исчезали вторые, их сменяли третьи, но все они ставили себе одну цель – воевать в Сети против Азербайджана и Турции. В течение всех этих лет хакерство в Армении развивалось исключительно в одном направлении – патриотическом. Как ни странно, даже киберкриминал не давал серьезных ростков. Несмотря на то, что некоторые из хакеров и были в него вовлечены, но так как работали они на международном уровне, тоназываться сугубо армянскими хакерами не могли. Один из них – Георгий Аванесов. В 2009-2010 годах он был одним из самых известных хакеров в мире. Его разыскивала полиция многих стран, а он в это время руководил Бредолабом – одним из самых мощных ботнетов в мире, который разработал сам в Армении в начале 2009 года.
Считается, что вирусом Bredolab были заражены до 30 млн компьютеров по всему миру, что позволяло ботоводам рассылать более 3 млрд спаммерских сообщений в день. По некоторым оценкам, детище Аванесова было самым большим ботнетом в истории интернета. У Аванесова предположительно были соратники – они так и не засветились, но по некоторым сведениям, одним из них был некий россиянин под ником Birdie. Вместе они не только рассылали спам в огромных количествах, но и активно участвовали в мощнейших DDoS-атаках на новостные ресурсы, банки и даже антивирусные лаборатории. Аванесов был арестован в Ереване в 2010 году, после того как голландские силовики захватили контроль над командными серверами ботнета. В 2012 году он был осужден на 4 года, но вышел раньше, спустя год, в 2013 году по условно-досрочному. Несмотря на «великие победы»,как таковым армянским хакером Аванесова, по сути, назвать нельзя.
Рождение хактивизма как социального протеста
Долгие годы отсутствовало и левое крыло хакерства – так называемый хактивизм, или хакерство как выражение социального протеста. Наиболее известный в Армении пример хактивизма – атаки группы Anonymousпротив государств и корпораций. Впрочем, к 2015 году положение в Армении стало меняться. Первый «звонок» прозвенел летом 2015 года. В июне власти Армении заявили, что собираются поднять цены на электроэнергию. В ответ люди вышли на улицы Еревана, протестуя против повышения тарифов. Мирные митинги отличались масштабом – жители проявили невиданную доселе солидарность, отстаивая свои социальные права. Пресса окрестила это движение Electric Yerevan – впоследствии это название прикрепилось и к акциям.
23 июня произошла кульминация. Ранним утром, еще затемно полиция попыталась разогнать митингующих, применив жестокие методы – дубинки и водометы. Были избиты несколько журналиств, освещающих митинг. Такое давление на демонстрантов со стороны властей усилило протест – через несколько часов на улицы вышло огромное количество народа, который не скрывал своего возмущения действиями правооохранителей. Не остались в стороне от волнений в обществе и хакеры – свою позицию они выразили на понятном им языке. В этот же день в сети появился Twitter-аккаунт ранее неизвестной группы @Antisystem374. Она заявила, что будет атаковать ни много ни мало – полицию. И действительно, сайт правоохранителей police.am лег на некоторое время – судя по всему, Anti System сдержали слово и осуществили DDoS-атаку на веб-ресурс ведомства. Впоследствии группа еще несколько раз атаковала различные государственные сайты – каждая такая атака была своего рода ответом на действия полиции, которые, по мнению киберактивистов, были антинародны и несправедливы. По твитам Anti System внимательный пользователь заметил бы, что хактивисты дружат с патриотическими хакерами и помогают им в вопросах, связанных с внешними угрозами.
Первый твит группы Anti System
Кибервойска и белые шляпы
Подытоживая рассказ, хотелось бы отметить несколько факторов, которые кажутся важными. Сегодня в армянском киберпространстве происходят серьезные трансформации. Изменения эти самого разного рода, но все они отражают глубокие процессы. Можно выделить два основных момента. Первый связан с тем, что высокие технологии приходят в армию. Армия взялась за создание кибервойск. Естественно, это происходит закрыто – информации об этом в открытом доступе мало. Однако известно, что после апрельской войны многие армянские ИТ-компании сами вызвались помочь армии в разработках, связанных, например, с созданием кибероружия, систем перехватов дронов и так далее. Кроме того, армия стала проводить уже открытый рекрутинг в кибервойска, собирая под свое крыло талантливых айтишников еще до того, как они пойдут служить в армию. Второй момент связан с тем, что в последние 2-3 года начало активно расти сообщество так называемых «этических» хакеров, или белых шляп. Они работают на уменьшение возможного вреда от хакерских атак, пытаются найти уязвимости в армянском сегменте Сети и заблаговременно предупредить владельцев сайтов. Результаты этих двух кардинальных изменений пока не видны, но, уверен, уже скоро они будут заметны для общественности.
