Տեղեկատվական հարձակումնները եւ Հայաստանյան ընտրությունները

2007 թվականից ինտերնետը սկսեց ազդեցություն ունենալ ընտրություների վրա։
Խորհրդարանական ընտրությունները առաջինն էին, երբ քաղաքական ուժերը
սկսեցին ուժադրություն դարձնել նաեւ ինտերնետային քարոզչությանը։ Սկզբից
այդ ուշադրությւոնը շատ չնչին էր, սակայն կար։ Կարելի էր հասկանալ նման
«ժլատությունը», այդ ժամանակ բնակչության ընդամենը 5-6% էր
օգտվում ինտերնետից։ Բայց արդեն այդ օրերին ցանցային լրատվամիջոցները,
որոնք շատ էլ չէին, ուշադրություն դարձնում էին նախընտրական քարոզչությանը։

Իրական ազդեցություն ունեցավ ցանցը արդեն 2007 աշնանը, երբ ցանցում, ինչպես
եւ օֆլայնում ծավալվեց հակամարտություն։ Որպես հետեւանք, 2008 մարտի 2֊ին
մտցվեց ցանցային արգելափակում: Այդ օրերին արգելափակված կայքերի ցանկը
կարող եք գտնել այստեղ։  Սակայն ուրիշ կարգի անվտանգության խնդիրներ
ցանցում այդ ժամանակ չառաջացան, քանի որ ինտերնետային հարթակները
դեռ լայն տարածում չէին ստացել։

Առաջին լուրջ ցանցային պատերազմներն եղան 2012 պարլամենտական
ընտրությւոնների ընթացքում։ Այս անգամ Ֆեյսբուքը արդեն իսկ հանդիսանում էր
լուրջ տեղեկատվական հարթակ, հիմնական ցանցային հասարակական
մոբիլիզացիան արդեն իրականացվում էր այստեղ, եւ հենց այստեղ ներխուժեցին
մեծ քանակով ֆեյք օգտատերեր, որոնք օգտագործվում էին այն ժամանակ
հիմնականում էջերի լայքեր եւ օնլայն քվեարկություններում ձայներ ապահովելու
համար (այդ ժամանակ Ֆեյսբուքում օգտատերերը կարող էին հենց իրենց
պրոֆիլում հարցումներ ստեղծել, եւ դա շատ մոդայիկ եւ ոճային էր այդ պահին,
իսկ լրատվականները արդյունքները օգտագործում էին կանխատեսումների
համար։ ) Այդ ժամանակ դեռ շատ ազդեցիկ էին Օդնոկլասնիկի խմբերը, որոնք
հավաքագրում էին տասնյակ հազարավոր մարդկանց ինչպես Հայաստանից,
այնպես էլ Սփյուռքից։ Եվ այդ ժամանակ արձանագրվեցին առաջին
հարձակումները Օդնոկլասնիկի խմբերի վրա։ Նշեմ, որ մինչ այդ նման
հարձակումներ լինում էին, իհարկե, սակայն միշտ հայ֊ադրբեջանական
տեղեկատվական հակամարտության հողի վրա։ Իսկ Օդնոկլասնիկիում դեռ
գործում էր շատ անհաջող բողոքների համակարգ, որը թույլ էր տալիս մեծ քանակի
ռեփորթների միջոցով երաշխավորված ոչնչացնել հակառակորդի խումբը։
Առնվազն, այդ օրերին հայտնվեցին նման մեղադրանքներ։ Իհարկե, ստուգել ոչ
այն ժամանակ, ոչ էլ, առավելեւս, հիմա հնարավոր չէր, սակայն մեղադրանքները
հնչում էին։ Առաջին լուրջ ներքաղաքական DDoS հարձակման մասին
հայտարարեց pozor.am կայքը, որը հենց նախընտրական փոլում էր հայտվեց
եւ նույնպես անհետացավ բառացիորեն մի քանի օրվա ընթացքում։ Սակայն
հասցրեց ենթարկվել հարձակման եւ դրա մասին հայտնել։

Սա նախընտրական փուլում էր։ Հենց ընտրությունների օրը մեր iDitord.org կայքը,
որը թույլ էր տալիս իրականացնել օնլայն վերահսկողություն ընտրական
խախտումների, ենթարկվեց ուժգին DDoS հարձակման, ինչի հետեւանքով մետ երեք
ժամ կայքը անհասանելի էր, մինչեւ հաջողվեց այն դնել պաշտպանողական
համակարգի տակ (մինչ այդ ոչ մեկի մտքով էլ չէր անցնում միացնել նման հակարգեր)։

Հետաքրքիրն այն էր, որ նույն օրը Ռուսաստանի Դաշնությունում հարձակման
էին ենթարկվել մի շարք ընդդիմադիր լրատվականներ․ այդ օրը այնտեղ
հակակառավարական ցույցեր էին ընթանում։ Եվ պաշտպանողական համակարգը
տրամադրող կազմակերպությունը ֆիքսել էր, որ հարձակվող
զոմբի֊համակարգիչները, որոնք պարկացնում էին «Էխո Մոսկվի» ռադիոկայանի
կայքը շատ դեպքերում համընկնում էին iDitord֊ի վրա հարձակում
իրականացնողներին։ Ամենայն հավանականությամբ, Հայաստանում այն
քաղաքական ուժը, որն իրականացնում էր հարձակումը, սեւ շուկայում գտել էր եւ
վարձել էր նույն հաքերային թիմը, որն իրականացնում էր ՌԴ տարածքում
հարձակողական գործողություններ ընդդիմադիրների դեմ։

Հետագայում DDoS հարձակումները լրատվականների վրա սաստկացան մեկ այլ
պատճառով․ հայ֊ադրբեջանական կիբեր֊ընթարումը Ռամիլ Սաֆարովի
հերոսացման շուրջ թիրախ դարձրեց հիմնական հայաստանյան լրատվամիջոցները։
Դրանից հետո լրատվականների մեծ մասը անցավ DDoS֊ի դեմ պաշտպանության
համակարգերի տակ, հիմնականում Cloudflare. Դրանից հետո DDoS֊ի տակ
լրատվականները լինում էին բավականին հաճախ, սակայն դրանց ազդեցությունը
լրջորեն նվազել է։

2013 նախագահական ընտրությունները բացարձակ անհետաքրքիր էին, եթե հիշում
եք, հիմնական այլընտրանքային դերակատարները հրաժարվեցին մասնակցել,
այնպես որ մրցակցություն, նույնիսկ տեսականորեն, չկար։ Չկար նաեւ պահանջ
հաքերային հարձակումների։

Եթե վերցնենք վերջին ԱԺ ընտրությունները 2017֊ին, ապա ինչ֊որ ակտիվություն
կար։ Ըստ Իրազեկ քաղաքացիների միավորւմ կազմակերպության ղեկավար
Դանիել Իոաննիսյանի, իրենց վրա երկու հաստատված հարձակումներ են եղել․
2017-ի մարտին ու դեկտեմբերին։ Բացի դրանից, արձանագրվեց բավականին
հետաքրքիր միջադեպ Թվիթերում։ Սկզբից, ենթադրաբար, ռուսաստանյան
ֆեյքերի միջոցով փորձվեց լցնել տեղեկատվական դաշտը, ներխուժելով
ընտրություններին վերաբերող գրառումների հոսքի մեջ։ Ինչից հետո հարձակման
ենթարկվեցին մի քանի ակտիվ հայաստանյան օգտատերեր, մի քանի հաշիվներ
արգելափակվեցին: Դրանք էին իմ հաշիվը թվիթերում՝ @reporterarm-ը, «Հետք»-ի
@Hetq_Trace, «Սիվիլնեթ»-ի @CivilNetTV-ին և քաղաքագետ Ստեփան Գրիգորյանի
@stepangrig հաշիվները: Շատ ավելի մանրամասն ֆեյքերի հարձակման մասին
կարելի է գտնել այստեղ։

Ըստ «Սոցիոսկոպ» կազմակերպության նախագահ Աննա Ժամակոչյանի․ իրենց
կազմակերպությունը այս տարի առաջին անգամ է այս կարգավիճակում մասնակցում
որպես դիտորդ (չնայած, որ կազմակերպության անդամները որպես անհատ մինչ
այդ մասնակցել են դիտորդական առաքելություններում): Իրենք մասնակցում են
«Անկախ դիտորդ» դաշինքով, որի շրջանակներում ողջ տեղեկատվությունը
դիտորդներից հավաքրվում է մեկ տվյալների շտեմարանում, որը տնօրինվում է
Հելսինկյան քաղաքացիական ասամբլեայի Վանաձորի գրասենյակի կողմից։ Տվյալ
համակարգը աշխատում է 2015 թվականից։

«Ասպարեզ» ակումբի ղեկավար Բարսեղյան Լեւոնը մանրամասն անդրադարձավ
թեմային․

«Նախորդ մի քանի ընտրություններում Ժուռնալիստների «Ասպարեզ» ակումբը
դիտորդական առաքելություն իրականացրել է մի քանի հասարակական
կազմակերպությունների միացյալ դիտորդական առաքելության շրջանակներում՝
«Քաղաքավի դիտորդ» էր կոչվում: 2013-ին TIAC կայքում գործարկվեց
ընտրախախտումների օնլայն արձագանքման հարթակը, երբ դիտորդները,
խախտումներ արձանագրելիս, կոդերով սմս-ներ էին ուղարկում կայքին ու դրանցով
ձեւավորվում էր խախտումների քարտեզը: Առաջին անգամ գործարկելիս
ընտրության օրը, կայքը կոտրեցին, չեմ կարող ասել՝ հարձակման տեսակն ինչ էր,
բայց երեք ժամից ավելի որեւէ տվյալ մուտքագրել հնարավոր չէր: Ապա
մասնագետները վերագործարկեցին այն: Բայց այդ ընթացքում ահագին
տեղեկություն անհնար եղավ մուտքագրել եւ մուտքագրածների այպիները
կարծում եմ հայտնի դարձան կոտրողներին: Հետո լրացուցիչ միջոցառումներ
ձեռնմարկվեցին անվտանգության ապահովման համար: Այլեւս նման վնասներ
չեն գրանցվել:  

2002-2013 թթ. Ասպարեզն ինքնուրույն է  դիտորդական առաքելություն իրականացրել
ընտրությունների ընթացքում եւ 2004 թվից asparez.am֊ում ենք լուսաբանել,
հաճախ հարուստ դատա ենք լցրել, բայց որեւէ հարձակում չենք արձանագրել կայքի
վրա:

Այս անգամ ԺԱԱ-ն Ականատես դիտորդական առաքելության մեջ է TIAC-ի
(Հայաստանյան Թրանսփարենսին ֊ Ս․) եւ Ռեստարտ շարժման հետ, հիմնական
իրազեկման հարթակը TIAC-ի կայքում է, մասնագետներ կան որոնք ապահովում
են նույն հարթակի անվտանգությունը: Կասկածում եմ, թե մեկը հավես ունենա
հիմա գրոհել մեր կայքերը ընտրությունների համատեքստում:

Ի՞նչ սպասել այս ընտրություններից։ Դեռեւս լուրջ նշաններ չկան, որ նմանատիպ
հարձակումներ հնարավոր են։ Մյուս կողմից, քանի որ նախըտրական շրջանը շատ
կարճ է եւ էմոցիոնալ, իսկ ընտրության արդյունքների վրա կարող են ազդել նույնիսկ
մի քանի հազար ձայներ, ապա ամեն բան հնարավոր է։ Առնվազն, ֆեյք
օգտատերերի մեծ զանգված ցանց նետվել է»։

Թրանփարենսի Ինթերնեյշնլ ղերավար Սոնա Այվազյանը հայտնեց, որ
մասնագետները հետեւում են անվտանգությանը, իրենք հարձակումների այս
ընտրությունների ժամանակ չեն սպասում (մինչ այդ է լուրջ միջադեպեր չեն եղել),
«չենք սպասում, բայց դե ով գիտի ինչ կլինի»։ Համենայն դեպս կազմակերպության
կայքը պաշտպանված է DDoS հարձակումներից Cloudflare համակարգով։

Այս ընտրությունները շատ թեժ են քարոզչական, քաղաքական պայքարի
տեսանկյունից։ Սակայն, իսկապես, լուրջ հարձակումներ սպասել չարժի, իմաստ
չկա պարզապես։ Լրատվականների մեծ մաստ DDoS֊ից պաշտպանված են եւ,
առնվազն, սոցցանցերով կկարողանան տարածել ւրենց նյութերը, եթե նույնիսկ
կայքը չաշխատի։ Դիտորդական կազմկաերպությունները շատ են, մոտ
տասնհինգ հազար միայն տեղական դիտորդ է լինելու։ Մնում է միայն արտաքին
հարձակումների վտանգը, որը դեռ չի նշմարվում, բայց մեծ հավանակություն կա։

Գրառումը պատրաստվել է Շվեդիայի եւ Internews (Audience understanding and digital support ծրագրի ) ֆինասնական աջակցությամբԼ Տվյալ հրապարակումը արտահայտում է միայն հեղինակի կարծիքները։

ԶԳՈՒՇԱՑՈՒՄ․ Էլեկտրոնային գնումներում շատացել են քցողները

Քանի որ մոտենում է Սեւ ուրբաթը, եւ մեծ զեղչեր, ապա նաեւ ակտիվացել են կիբեր֊հանցագործները։

Այս պահին սցենարը այսպիսին է։

ա․ Ստեղխվում է կեղծ կայք, որը նմանակում է հայտնի բրենդները
բ․ Ֆեյսբուքով այն գովազդվում է ձեզ, առաջարկվում են աննման զեղչեր
գ․ Դուք խաբվում եք, գնում եք կատարում։

Լավագույն դեպքում կորցնում եք գնումի գումարը։ Վատագույն․ քարտից էլի գումար են տանում։

Ի՞նչ անել․

ա․ Մեծ զեղչերի դեպքում մտահոգվում եք
բ․ Ուշադիր նայում եք հասցեին ֊ ու մի հատ գուգլում տվյալ բրենդի անունը ֊ հաստատ ուրիշ կայք կգտնեք, որը իրական է
գ․ Եթե բրենդային խանութ չէ, պարզապես լավ էժան է, կամ ամեն դեպքում, կայքը ստուգում եք Scamadviser.

Հին վատ կայքերի դեպքում դուք ստանում եք զգուշացում, որ չօգտվեք դրանից։ Բայց հիմա հիմնականում կայքեր են, որոնք չեն հասցրել ուսումնասիրվել մասնագետների կողմից։ Այդ դեպքում ձեզ պետք է մտահոգի կայքի թարմությունըհ։ Այս պահին այդ ծուղակային կայքերի կյանքի տեւողությունը մաքսիմում երկու֊երեք շաբաթ է։ Եթե տեսնում եք, որ լրիվ նոր կայք է, հաստատ անցնում եք կողքով։

Ով կարո՞ղ է ձեզ գաղտնալսել եւ ինչ անել

Գաղտնալսման թեման Հայաստանում շատ
ակտուալ է․ երբ գաղտնալսում են հենց
գլխավոր գաղտնալսողին, պարզ է, որ առնվազն տեսականորեն վտանգը այդքան էլ
տեսական չէ։ Իսկ եթե գործ ունես լրագրողական գործունեության հետ, ապա հասկանալի է,
որ կարող ես լինել ավելի հավանական թիրախ, քան հասարակ քաղաքացին։ Եվ որպես
լրագրող ունես տեղեկատվութունը պաշտպանելու խնդիր։ Չնայած, սա վերաբերում է
բոլորիս։

Ո՞վ կարող է գաղտնալսել

Որ մարմինները, ընդհանրապես, իրավունք ունեն իրականացնել ՀՀ֊ում
օպերատիվ-հետախուզական գործունեությունմ, որի մի մասը հենց կազմում է գաղտնալսումը։

Ըստ Օպերատիվ-հետախուզական գործունեության մասին ՀՀ օրենքի 8֊րդ հոդվածի․

Օրենքով իրենց վերապահված լիազորությունների շրջանակներում լայն իմաստով
օպերատիվ-հետախուզական գործունեություն իրականացնելու իրավունք ունեն`

1) ոստիկանությունը.

1.1) ռազմական ոստիկանությունը.

2) ազգային անվտանգության մարմինները.

3) հարկային մարմինները.

4) մաքսային մարմինները` մաքսանենգության և այլ հանցագործությունների խափանման ու
բացահայտման նպատակով.

5) քրեակատարողական ծառայությունը` միայն քրեակատարողական հիմնարկներում:

Սակայն բուն գաղտնալսողների ցանկը սահմանափակվում է ԱԱԾ֊ով ու Ոստիկանությունով։

Ինչպես ասաց փաստաբան Արա Ղազարյանը, Ոստիկանությունում կա հատուկ օպերատիվ
բաժին, որը միայն կարող է իրականացնել գաղտնալսում։ Իհարկե, միայն դատարանի
որոշումով։ Ոստիկանությունը օգտվում է ԱԱԾ֊ի ենթակառուցվածքներից։ (Ըստ օրենքի,
միայն Հայաստանի Հանրապետության ազգային անվտանգության հանրապետական
մարմնի համակարգում գործող օպերատիվ-տեխնիկական գլխավոր վարչությունը)

ԱՆշուշտ, այստեղ կա մեծ խնդիր։ Փաստացի, ԱԱԾ֊ն անընդհատ ներգրավված է ոչ
միայն հետախուզական, այլ նաեւ հետաքննական գործընթացների մեջ, եւ ոստիկանների
կողմից իրականացվող օպերատիվ աշխատանքների ընթացքում իրականացվող
գաղտնալսումները հասանելի են նաեւ Ազգային անվտանգությանը։ Ինչը դարձնում է
ԱԱԾ֊ն շատ ավելի ազդեցիկ մարմին։ Ընդ որում, դրա գործառույթներից ելնելով,
հետաքննական գործությեության ընթացքում իրականացվողն էլ է ընկնում գաղտնիության
տակ եւ մնում է անվերահսկելի հասարակության կողմից։

Ի՞նչ են մտածում խմբագիրները

«Մեդիամաքս» գործակալության տնօրեն Արա Թադեւոսյանի մոտեցումը այնպիսին է,
որ ընդհանուր առմամբ զգուշությունը լրագրողի համար լավ բան է, սակայն հիմա ինքը
վտանգ չի տեսնում․ «Գաղտնալսման ենթարկվելու հատուկ մտավախություն չունեմ:
Միաժամանակ, կարծում եմ, որ բոլոր ժամանակներում եւ բոլոր երկրներում լրագրողները
փորձում են զգայուն թեմաների մասին հեռախոսով չխոսել՝ հնարավոր ռիսկերից խուսափելու
համար: Բայց, կրկնեմ, որեւէ պատճառ չեմ տեսնում կարծելու, որ այսօր Հայաստանում
հնարավոր գաղտնալսման թեման առավել արդիական է դարձել»:

Ըստ iLur.am խմբագրի Քրսիտինե Խանումյանի, խնդիրը նաեւ նրանում է, որ ոչ միայն
պետական մարմինները կարող են գաղտնալսել․ « Նորմա՞լ է «գաղտնալսվելը»: Ոչ:
Դա պետք է տեղի ունենա միայն ծայրահեղ դեպքերում՝ միայն պետական անվտանգությանն
առնչվող հարցերի շրջանակում: Ոչ թե մտացածին, այլ՝ իրական: Մնացած բոլոր դեպքերում
գաղտնալսումը հանցագործություն է եւ անթույլատրելի: Առավել դատապարտելի է, երբ
պետության մեջ գաղտնալսելու հնարավորություն է ունենում մասնավոր անձը: Այսինքն,
հարցն անգամ քննարկման ենթակա չէ: Դա հանցանք ու ճնշում է, եւ վերջ:
Իսկ իրավական ու բովանդակային տեսանկյունից դուրս, զուտ տեխնիկական առումով
անձամբ իմ լրագրողական գործունեության համար գաղտնալսումը խոչընդոտ չի եղել,
քանի որ այսպես ասած «ինչ խոսել եմ հեռախոսով, այդ ամենը հետո գրել եմ նյութերիս մեջ»:
Ի դեպ, սա ասում եմ որպես մարդ, ում տարիներով գաղտնալսել են: 2008 թվականին
գաղտնալսման պատճառով իմ հեռախոսը ամիսներով չի անջատվել, չնայած, որ ես մի
քանի ամիս միտումնավոր չեմ վճարել հեռախոսային խոսակցություններիս համար:
Ամիսներ անց այդ ամբողջ ամիսների պարտքը ստիպված եմ եղել միանգամից վճարել:
Այսինքն՝ գաղտնալսեն, թե ոչ՝ ես իմ գործը անում եմ:
Բայց կարծում եմ՝ կգտնվեն լրագրողներ, որոնց պարագայում այդ գաղտնալսումները
կարող են դառնալ հետագա շանտաժի եւ լրագրողական գործունեությունը սահմանափակելու
միջոց: Այսինքն, եթե լրագրողի ինչ-ինչ խոսակցություններ այլ անձանց տրամադրության
տակ չհայտնվեին եւ չդառնային ճնշման միջոց, նա կարող էր ավելի ազատ լիներ իր
մասնագիտական գործունեության մեջ»:

Լրագրողները, իմ փորձից ասեմ, որպես մարդ, որը բազմաթիվ թրեյնինգներ է անցկացրել,
Հայաստանում բավականին քիչ են մտահոգվում անվտանգության թեմաներով։ Սակայն,
ինչպես ասվում է․ եթե դու պարանոյիկ ես, դա դեռ չի նշանակում, որ քեզ չեն հետեւում։
Այնպես որ, արժի մի քանի բան հաշվի առնել, որպեսզի պաշտպանվել նույնիսկ տեսական
գաղտնալսումից։ Առավելեւս, որ լրագրողը անընդհատ աշխատում է գաղտնի աղբյուրների
հետ, եւ հենց աղբյուրների պաշտպանությունը պետք է մոտիվացնի նրան ավելի զգուշավոր
լինել կոմւնիկացվելուց։

Ինչպե՞ս խուսափել գաղտնալսումից

Այսպիսով․ ինչպես խուսափել գաղտնալսումներից։ Մի քանի կետով մի քանի խորհուրդ․

ա․ Պետք է ապրել կանխավարկածով, որ GSM կապը, այսինքն, բջջային հեռախոսակապը եւ
SMS֊ները, հուսալի չեն։

բ․  Օգտագործելով սարքից սարք գաղտնագրում (end-to-end encryption) կիրառող
մեսենջերները՝ դուք դարձնում եք անմիջական գաղտնալսումը գրեթե անհնարին
(առնվազն տեղական հատուկ ծառայությունների համար)։ Բացի դրանից, ձեր գրառումները
եւ խոսակցությունները հասանելի չեն բաց տեսքով նաեւ հենց այդ ծառայությունները
տրամադրող կազմակերպություններին։ Այսինքն, իրենց սերվերներից նույնպես արտահոսք
լինել չի կարող։ Նման գաղտնագրում օգտագործվում է Facebook Messenger֊ում, եթե
միացնում եք secret conversation, Viber֊ում, WhatsApp֊ում, Telegram֊ում, եթե միացնում եք
secret chat, Signal֊ում: Signal֊ը նաեւ բաց կոդերով ծրագիր է, այսինքն, կարող եք համոզված լինել, որ մեջը արտադրողի կողմից ներդրում արված չէ։ Մնացած մեսենջերները կարող են պարունակել ներքին խոցելիություններ, որոնց մասին մենք կարող ենք իմանալ միայն տարիներ անց։ Այնպես որ, գերադասելի է օգտվել Սիգնալից։ 

Գ․ Եթե խոսքը գնում է գրավոր գաղտնի տեղեկատվության մասին, ապա գերադասելի է
այն ոչնչացնել երկու հեռախոսների վրա։ Քանի որ միշտ չէ, որ դուք կարող եք համոզված
լինել, որ ձեր զրուցակիցը չի մոռանա հեռացնել իր սարքից տեղեկատվությունը, ապա
միացրեք խոսակցության ինքնաոչնչացումը Messenger֊ում, Telegram֊ում եւ այլն,
WhatsApp֊ում ավարտից հետո կարող եք երկկողմանի ջնջել հաղորդագրությունները։

դ․  եթե դուք անհատական լուրջ թիրախ եք, ապա պետք է ուշադրություն դարձնեք նաեւ բուն
հեռախոսի պաշտպանությանը։ Հատուկ ծառայությունները աշխարհում իրականացնում են
նաեւ հարձակումներ հենց սարքերի վրա։ Հաճախ, եթե իրենք այդ հնարավորությունները
տեխնիկապես չունեն, ապա վարձում են մասնագետների, որոնք գոյություն ունեն
միջազգային շուկայում։ Հայաստանի ուժային կառույցների կողմից նման սցենարների
իրականացման մասին մենք տեղեկատվություն չունենք։ Սակայն, օրինակ, Ադրբեջանը
միջազգային շուկայից նման գնումներ իրականացնում է։ Եվ հայաստանյան լրագրողը
տեսականորեն կարող է դառնալ թիրախ ադրբեջանական հատուկ ծառայությունների
համար։ Այս դեպքում, եթե սմարթֆոն եք կրում,  առնվազն պետք է խուսափել
ոչ֊պաշտոնական տեղերից ներբեռնել հավելվածներ եւ ունենալ միշտ թարմացվող
օպերացիոն համակարգով հեռախոս։ Այսինքն, ունենալ թարմացվող iPhone։ Կամ, եթե
Android հեռախոս եք կրում, այն պետք է նույնպես թարմացվող լինի, ինչը այս դեպքում
ավելի բարդ է։ Քանի որ արտադրողների մեծ մասը բավականին շուտ դադադրեցնում
են սմարթֆոնների սպասարկումը։ Այդ իսկ պատճառով գերադասելի է ունենալ «մաքուր»
Անդրոյիդով հեռախոս, որը ամիսը մեկ ստանում է անվտանգության թարմացումներըւ։
Նման հեռախոսների ցանկը կարելի է գտնել այստեղ։

Ե․ Եթե դուք համարում եք, որ այնքան լուրջ թիրախ եք, որ ձեր հետեւից ընկած է մի ողջ
օպերատիվ խումբ, ապա հարկավոր է դադադրել կարդալ այս հոդվածը եւ շաատ ավելի
լուրջ մտահոգվել ձեր անվտանգության հարցերով, քանի որ միայն վերոհիշյալ կետերը
ձեր համար խաղալիք են։

Հավելված.

Թեմային առնչվող հատվածներ Օպերատիվ-հետախուզական գործունեության մասին ՀՀ օրենքից․  

Հոդված 8.

Օպերատիվ-հետախուզական գործունեություն իրականացնող մարմինները

1. Օրենքով իրենց վերապահված լիազորությունների շրջանակներում
օպերատիվ-հետախուզական գործունեություն իրականացնելու իրավունք ունեն`

1) ոստիկանությունը.

1.1) ռազմական ոստիկանությունը.

2) ազգային անվտանգության մարմինները.

3) հարկային մարմինները.

4) մաքսային մարմինները` մաքսանենգության և այլ հանցագործությունների խափանման
ու բացահայտման նպատակով.

5) քրեակատարողական ծառայությունը` միայն քրեակատարողական հիմնարկներում:

2. Սույն հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված մարմիններն իրենց կառուցվածքում պետք է
ունենան համապատասխան ստորաբաժանումներ, որոնց վրա է դրված
օպերատիվ-հետախուզական միջոցառումների իրականացումը: Այդ ստորաբաժանումների
կառուցվածքը, ենթակայությունը, ինչպես նաև աշխատանքի կազմակերպման և
օպերատիվ-հետախուզական միջոցառումների փաստաթղթավորման կարգը սահմանում է
օպերատիվ-հետախուզական գործունեություն իրականացնող մարմնի ղեկավարը:

3. Օպերատիվ ստորաբաժանումների աշխատակիցներն իրենց գործունեությունն
իրականացնելիս ղեկավարվում են օրենքով և ենթարկվում իրենց անմիջական ղեկավարին:
Հրաման կամ ցուցում ստանալու դեպքում օպերատիվ ստորաբաժանման աշխատակիցը
պարտավոր է ստացած հրամանի կամ ցուցումի օրինականության վերաբերյալ իր
կասկածների մասին անհապաղ գրավոր զեկուցել հրամանը կամ ցուցումը տվողին կամ նրա
վերադասին կամ նրանց փոխարինող անձին: Եթե ցուցում տվողը գրավոր հաստատում է
տրված հրամանը կամ ցուցումը, ապա օպերատիվ ստորաբաժանման աշխատակիցը
պարտավոր է դա կատարել, բացառությամբ, եթե դա կհանգեցնի օրենքով սահմանված
քրեական պատասխանատվության: Օպերատիվ ստորաբաժանման աշխատակցի կողմից
այդ հրամանի կամ ցուցումի կատարման համար պատասխանատվությունը կրում է դրանք
գրավոր հաստատած անձը:

4. Օպերատիվ-հետախուզական գործունեություն իրականացնող մարմինների
աշխատակիցները կարող են համատեղ ընդունված գերատեսչական նորմատիվ իրավական
ակտերով սահմանված կարգով համագործակցել սույն օրենքով նախատեսված
օպերատիվ-հետախուզական միջոցառումներ անցկացնելիս:

5. Օպերատիվ-հետախուզական գործունեություն իրականացնող մարմինները
ֆինանսավորվում են պետական բյուջեի միջոցներից:

Հոդված 9. Հայաստանի Հանրապետության ազգային անվտանգության հանրապետական
մարմնի համակարգում գործող օպերատիվ-տեխնիկական գլխավոր վարչությունը

(վերնագիրը խմբ. 08.04.09 ՀՕ-87-Ն)



1. Սույն օրենքով նախատեսված հեռախոսային խոսակցությունների վերահսկում
օպերատիվ-հետախուզական միջոցառման անցկացումն ապահովում է միայն
Հայաստանի Հանրապետության ազգային անվտանգության հանրապետական
մարմնի համակարգում գործող օպերատիվ-տեխնիկական գլխավոր վարչությունը
(այսուհետ` Գլխավոր վարչություն) այդ օպերատիվ-հետախուզական միջոցառումն
իրականացնելու իրավասություն ունեցող մարմինների միջնորդության հիման վրա`
սույն օրենքով սահմանված կարգով:

2. Գլխավոր վարչության ընդհանուր ղեկավարումն իրականացնում է Հայաստանի
Հանրապետության ազգային անվտանգության հանրապետական մարմնի ղեկավարը:
Գլխավոր վարչության անմիջական ղեկավարումն իրականացնում է Գլխավոր վարչության
պետը, որին պաշտոնի նշանակում և պաշտոնից ազատում է վարչապետը` Հայաստանի
Հանրապետության ազգային անվտանգության հանրապետական մարմնի ղեկավարի
ներկայացմամբ: Գլխավոր վարչության պետի պաշտոնն ազգային անվտանգության
մարմիններում ծառայողների գլխավոր խմբի պաշտոն է:

3. (մասն ուժը կորցրել է 23.03.18 ՀՕ-270-Ն)

4. Գլխավոր վարչությունը հեռահաղորդակցության օպերատորի մոտ ապահովում է
համապատասխան օպերատիվ-տեխնիկական անհրաժեշտ պայմաններ` սույն
օրենքով լիազորված մարմինների կողմից հեռախոսային խոսակցությունների վերահսկում
օպերատիվ-հետախուզական միջոցառումն իրականացնելու համար:

Գրառումը պատրաստվել է Շվեդիայի եւ Internews (Audience understanding and digital support ծրագրի ) ֆինասնական աջակցությամբԼ Տվյալ հրապարակումը արտահայտում է միայն հեղինակի կարծիքները։

Ինչ անել խմբագրությանը, եթե առգրավվել է տեխնիկան․ մի քանի գործնական խորհուրդ

Սեպտեմբերի 17֊ին ուժայինների իրականացրեցին խուզատկություն Yerevan Today լրատվականի խմբագրությունում, եւ առգրավեցին համակարգիչների կոշտ սկավառակները։ Դեպքը, ըստ ուժայինները, կապ ուներ Վանեցյան ֊ Խաչատրյան գաղտնալսման հետ։ Այսինքն, ներկայացվեց, որ հիմքում քաղաքական պատճառ չկա։ Սակայն բացատրությունների հիմքում ընկած է ակընհայտ տարօրինակ պատճառ․ որ Գուգլի բոտը ինչ-որ ուրիշ օր է գրել։


Ինչեւէ, այս դեպքի հետ կապված մի քանի խնդիր կա․


Տեխնիկայի առգրավումը խմբագրություններից Հայաստանում չի եղել վաղ իննսունականներից։ Սա վատ նախադեպ է, նույնիսկ հաշվի առնելով հանգամանքները։


Իրավապաշտպան կազմակերպությունները բավականին ուշ եւ ոչ շատ բուռն արտահայտվեցին դեպքի կապակցությամբ։ Ինչը ունի իր պատճառները, երկրում տեղեկատվական պատերազմի նման մի բան է ընթանում, եւ տվյալ խմբագրականը շատերի կողմից դիտարկվում է ոչ միայն որպես լրատվամիջոց, այլ նաեւ պայքարի մի կողմ;


Բայց սա կոնկրետ դեպքի վերաբերող նկատառումներ են։ Կա ավելի ընդհանուր մի խնդիր․ այսօր խմբագրությունները նախօրոք պատրաստ չեն նման դեպքերին։ Տեխնկայի առգրավումը ուժայինների կողմից, կամ, օրինակ, հափշտակումը ինչ-որ մի նենգ կազմակերպության կողմից, որի մասին լրատվականը իրականացնում է հետաքննություն, կարող է ունենալ լուրջ հետեւանքներ․ որոնք շատ դեպքերում չեն գիտակցվում։


Նման վտանգների մասին փորձեցի խոսել մի քանի ազզդեցիկ եւ տարբեր ուղղվածություններ ունեցող ԶԼՄ-ների խմբագրերի հետ։

© Vasya Lojhkin

«Հետք»֊ի տնօրեն Քրիստինե Բարսեղյանի հետ էի խոսում այս դեպքի մասին։ Ինքը, անկասկած,  վտանգ չի զգում, որ կարող է հանդիպել առգրավմանը հիմա, բայց «ապագայում ամեն ինչ է հնարավոր է, նենց որ պատրաստ պետք է լինել»։ Առավելեւս, որ վրանգը, իսկապես, ոչ միայն իշխանություններից է գաիս․ սկսած հասարակ գողեիրց, վերջացրած ինչ֊որ մի նենգ օլիգարխիկ կազմակերպությունով։


«Առավոտ»֊ի խմբագիր Աննան Իսրայելյան հաստատ համոզված չէ․ արդյո՞ք վտանգ կա, թե ոչ: Ինչ իմանաս, թե իրավապահների մտքին ինչ կա։ «Ու մեկ էլ չեմ պատկերացնում, թե արդյոք հնարավոր է նախօրոք պաշտպանվել: Կարող է իրենք ավելի լավ մասնագետներ ունեն, որ կարող են կոտրել մեր պաշտպանությունը։ Եթե պաշտպանությունը հնարավոր է, այո, անպայման պետք է իմանալ դրա ձեւերը: »


Սաթիկը Սեյրանյան, «168 Ժամ»֊ի խմբագիր, Ժուռնալիստների միության ղեկավարը շատ ավելի մտահոգված է․ «Իհարկե, վտանգ բոլորն են զգում, որ ցանկացած առիթ կօգտագործվի ու խմբագրություններ կմտնեն, տեխնիկա կառգրավեն, «ինչ-որ բաներ կհայտնաբերեն», ազգի թշնամի կհանեն...Ասեմ ավելին, դրա վտանգը կա հատկապես ընտրություններից հետո, երբ իշխանությունները արդեն հանգիստ կլինեն իրենց գործողությունների մեջ՝ այլևս ժողովրդի ձայնի, քվեարկության ակնկալիք չեն ունենա, ոտքները ամրապնդած կլինեն որպես իշխանություն: Որովհետև սենց անհանդուրժողականություն ազատ խոսքի, այլակարծության հանդեպ չի եղել: Առաջ, իհարկե, իննսունականներին խմբագրություններ են վառել, փակել, ջարդել, բայց գոնե իմացել ենք վտանգը որտեղից ու կոնկրետ անողերին ենք իմացել: Հետո էլ են եղել, վերջին տասնհինգ տարիներին՝ խմբագրությունների դեմ հարձակումներ, բայց հետո պարզվել ա, որ տվյալ լրատվամիջոցի ու օլիգարխի մեջ ա խնդիր էղել, որովհետև միմյանց միջև պայմանավորվածություններ են խախտվել... Հիմա բոլորս ահավոր զգուշավոր ենք դարձել՝ գաղտնալսումների /առավել ևս եթե ԱԱԾ պետին են գաղտնալսում, ուրեմն ում ինչ ուզեն կասեն, կանեն/, խմբագրություններում տեղադրված սարքերի առումով վախեր կան... Ավելին, քաղաքական, տնտեսական -հասարակական գործիչներն էլ են վախենում ոչ միայն հեռախոսով որևէ բան խոսելուց, այլև նույնիսկ տետ-ա-տետ խոսելուց»:


PanARMENIAN.Net գլխավոր խմբագիր Նիկոլայ Թորոսյանի այքան մտահոգված չէ, բայց տեսնում է պատճառներ կանխարգելիչ գործողությունների համար․ «Կարծում եմ, Yerevan.today-ի խմբագրության խուզարկումը քննիչների, մեղմ ասած, շտապողականության հետևանք էր, երբ վերջիններս գործողություններ իրականացրին խմբագրությունում՝ հիմք ընդունելով ընդամենը գուգլից արված ամսաթվի սքրինշոթ, ինչն, իր հերթին, կարող էր բացատրվել որևէ բագով։ Հակված չեմ մտածել, որ սա գործելաոճ կդառնա, սակայն հաշվի առնելով, որ ուժայինների կողմից դեպքի առնչությամբ չեն տրվել բավարար բացատրություններ, բացառել նման դեպքերը ևս չէի շտապի։ Ընդհանրապես կարծում եմ, որ պետության «բարի կամքի» հույսին այս հարցում մնալ չարժե, ու համապատասխան գիտելիքներ ձեռք բերել չի խանգարի։ Հատկապես հաշվի առնելով, որ միայն պետությունը չէ, որ կարող է հետաքրքրված լինել մեր համակարգիչների պարունակությամբ»։


Իսկ հիմա անցնենք բուն կիրառական մասին։


Ո՞րն են տեխնիկայի կորուստը հիմնական վտանգները։ Առաջինն այն է, որ կարող է փակ տեղեկատվության արտահոսք լինել։ Օրինակ, կբացահայտվեն եւ վտանգի տակ կհայտնվեն լրագրողների փակ աղբյուրները։ Մյուս խնդիրը՝ տվյալների ժամանակավոր կամ վերջնական կորուստն է, ինչը կարող է խաթարել խմբագրության աշխատանքը։


Ի՞նչ անել։ Պատրաստվել նման դեպքերին նախօրոգ։


Ինչպե՞ս պաշտպանվել տվյալների արտահոսքից նման դեպքերում։ Խմբագրության ՏՏ մասնագետին արժի խնդրել իրականացնել հետեւյալ քայլերը (լավ կլինի, որ դա անի մասնագետ, որ հետո տեխնիկական խնդիրների արջեւ չկանգնեք։ Բայց, եթե նման մասնագետ չկա այս պահին, դանդաղ, առանց շտապելու սա կարող է անել նաեւ կիրթ ոչ-մասնագետը)


Առաջինը․ կարեւոր ֆայլերը, կոշտ սկավառակները, կրիչները պետք է գազտնագրվեն։ Այդ դեպքում նույնիսկ եթե համակարգիչը հայտնվի մեկ ուրիշի ձեռքերում, հնարավոր չի լինի ստանալ մուտք դեպի տվյալները։ Դուք կարող եք օգրվել հենց Windows ներդրված BitLocker ծրագրից, որի մանրամասն ներդրման քայլերը ներկայացված են տվյալ տեսանյութում ֊






Հաշվի առեք, որ սա աշխատում է Professional, Enterprise Վինդոուզի տարբերակներում։ Կարելի է կիրառել Veracrypt անվճար ծրագիրը, որը աշխատում է նաեւ MacOS, Linux օպերացիոն համակարգերի վրա։ Ինչն է կարեւոր․ այս ծրագրի միջոցով կարելի է ստեղծել գաղտնագրված տիրույթ, որը նաեւ թաքնված է, չիմացող մարդը նույնիսկ չի իմանա գաղտնագրված ֆայլերի գոյության մասին․ Մանրամասն ֊ այստեղ
կամ այստեղ․





Տեղեկատվության պաշտպանությունից բացի խմբագրությունը առգրավման դեպքում ունենում է այլ խնդիր․ աշխատանքի շարունակականության ապահովումը։ Տվյալ դեպքում ամենամեծ խնդիրը դա լրատվականի աշխատանքային ֆայլերի եւ արխիվների կորուստն է։ Այս խնդիրը իրականում ոչ միայն առգրավման հետ է կապված, ֆայլերը կարող են պարզապես փչանալ համակարգչի հետ, կամ գաղտնագրվեն կրիպտովիրուսների պատճառով։ Այդ իսկ պատճոռով, գերադասելի է կարեւոր ֆայլերը ունենալ երեք տարբերակով։ Օրինակ, պահել արտաքին կոշտ սկավառակների կամ ֆլեշլաների վրա։ Նաեւ լավ լուծում է ունենալ մեկ պահեստային տարբերակ ամպային պահեստում, օրինակ, Google Drive: Այդ դեպքում, խմբագրությունը շատ հեշտ վերականգնում է իր աշխատանքը, քանի որ ֆայլերը հասանելի են լինում լրագրողներին ցանցով։ Հասկանալի է, որ բոլոր ամպային պահեստից օգտվող լրագրողների մոտ պետք է միացված լինի երկփուլային մոիտքի տարբերակը։

Գրառումը պատրաստվել է Շվեդիայի եւ Internews (Audience understanding and digital support ծրագրի )  ֆինասնական աջակցությամբԼ Տվյալ հրապարակումը արտահայտում է միայն հեղինակի կարծիքները։ 

ՀԱՅԱՍՏԱՆՅԱՆ ԻՆՏԵՐՆԵՏԻ ՏՐԱՆՍՖՈՐՄԱՑԻԱՆԵՐԸ

Հայաստանյան ցանցի հատվածը վերջին մեկ տարվա ընթացքում խոր վերաձևափոխումների ճանապարհին է։ Բավական լուրջ փոփոխությունները կուտակվում են և մեծ ազդեցություն են ունենալու առաջիկա տարիների ինչպես տեղեկատվական դաշտի զարգացման, այնպես էլ այլ, հարակից տնտեսական, հասարակական, քաղաքական գործընթացների վրա։ Շատ պրոցեսներ արագացել են շնորհիվ թավշյա հեղափոխության, որը լրջորեն «թափ տվեց» տեղեկատվական դաշտը1։

Որո՞նք այն են հիմնական քանակական և որակական փոփոխությունները, որոնք էական ազդեցություն կթողնեն մոտ ապագայի զարգացումների վրա.

ա․ Ինտերնետից օգտվողները դարձել են շատ ավելի մոբիլ։ Դա հետևանք է, մի կողմից, սմարթֆոնների քանակի կտրուկ աճի, մյուս կողմից՝ բջջային օպերատորները կտրուկ իջեցրել են բջջային հեռախոսներով ինտերնետից օգտվելու սակագները, ինչի հետևանքով միջին օգտատիրոջ համար արդեն հասանելի է դարձել ոչ միայն տեքստային և պատկերային բովանդակությունը, այլ նաև տեսանյութերը և ուղիղ եթերները։ Դեռևս մեկ տարի առաջ հիմնական օգտվողները տեսանյութ դիտելիս ստիպված էին գտնել Wi-Fi կապ։ Այսօր շատերն առանց կաշկանդվելու են դիտում տեսանյութերը՝ «ոտքի վրա»։ Զուգահեռ նկատվել է այն բաժանորդների կտրուկ աճ, որոնք հեռախոսով են օգտվում ինտերնետ կապից։ Այս ամենը տեսանյութային բովանդակությունը հասանելի է դարձնում օգտատերերին շուրջօրյա, այլ ոչ միայն այն ժամերին, երբ մարդիկ գտնվում են համակարգչի մոտ կամ հասանելի է Wi-Fi կապը։

բ․ Լրջորեն ձևափոխվում են տեսանյութերը և հեռուստաարտադրանքի սպառումը։ Արդեն համաշխարհային միտում է երիտասարդների շրջանում հեռուստացույցից համացանցին շրջվելը, ինչը բերել է այն բանին, որ հեռուստաընկերությունները պարզապես «միգրացվում» են դեպի ցանց և զուգահեռ այնտեղ ևս գործունեություն են ծավալում։ Մյուս կողմից՝ հայտնվել են բազմաթիվ վիդեոբլոգերներ, որոնք իրական այլընտրանք և մրցակից են խոշոր հեռուստաընկերությունների համար։ Հայաստանում այս գործընթացները մինչև հեղափոխությունը շատ ավելի դանդաղ էին զարգանում, բայց դրանից հետո շատ բան էապես փոխեց։ Անընդհատ սոցցանցերով ընթացող ուղիղ եթերները, լայվերը բերեցին աննախադեպ հետաքրքրության այդ տիպի հաղորդակցման հանդեպ։ Որպես հետևանք, նկատվեց ինտերնետային հեռարձակում իրականացնող հարթակների բաժանորդների աննախադեպ աճ, տեսանյութերի դիտումները նույնպես ռեկորդային էին։ Հասկանալի է, որ հեղափոխական ապրիլ և մայիս ամիսներից հետո դիտումների թիվը նվազել է, սակայն այդ թիվը շարունակում է շատ անգամ գերազանցել մինչհեղափոխական ժամանակաշրջանը (տե՛ս Նկար 1, 2).

Նման քանակական աճը, որը դիտվում է ոչ միայն Յութուբում, այլ նաև Ֆեյսբուքի տեսանյութերի դիտումներում, մեծ հավանականությամբ կբերի ավանդական հեռուստատեսության ազդեցության անկմանը և օնլայն տեսանյութերի գերիշխող դիրքի ձևավորմանը։ Անկասկած, ավանդական հեռուստաընկերությունները, որոնք մոտ ժամանակներս արդեն կատարել են կամ կկատարեն դեպի ցանց միգրացիա, կշարունակեն ունենալ իրենց լսարանը, պարզապես արդեն նոր հարթակներում, որոնք նաև թելադրում են ավելի ուժեղ կապ լսարանի հետ։ Մյուս կողմից՝ կարելի է ակնկալել ավելի լուրջ մրցակցություն զուտ օնլայն հարթակների, ինչպես նաև վիդեոբլոգերների հետ։

գ․ Արմատական փոփոխություններ են կատարվում սոցիալական ցանցերում։ Երկու տարի առաջ առաջնային դիրքեր ուներ Օդնոկլասնիկի ռուսաստանյան հարթակը2։ Մեկ տարի առաջ այս հարթակը սկսեց նահանջել, սակայն շարունակում էր լինել թիվ մեկ սոցցանցը Հայաստանում։ Հեղափոխությունը վերջնականորեն կոտրեց Օդնոկլասնիկիի մենաշնորհը․ լսարանի բավական մեծ տոկոս փաստացի ներգաղթեց Ֆեյսբուք, քանի որ այստեղ էին իրականացվում հիմնական ուղիղ եթերները։ Տվյալ պահին Ֆեյսբուքը ամենաայցելվող սոցցանցն է Հայաստանում, որի լսարանը շարունակում է աճել, մինչդեռ Օդնոկլասնիկին անընդհատ կորցնում է Հայաստանից իր այցելուներին։

Զուգահեռ կտրուկ աճ գրանցեցին այլ սոցիալական հարթակները․ Instagram, LInkedin, Twitter։ Այս տարի սկսում է նշմարվել բազմազանություն սոցիալական ցանցերի տեսանկյունից, հասարակությունը կառչած չէ լոկ Ֆեյսբուքից և Օդնոկլասնիկիից։

Կարելի է եզրակացնել, որ ցանցը կտրուկ ակտիվացել է և դառնում է ավելի բազմազան, ինչը հնարավորություններ է բացում նաև տնտեսական ոլորտում՝ հատկապես հաշվի առնելով, որ տվյալ պահին օնլայն առևտուրը նույնպես վերելք է ապրում Հայաստանում։

1 Սամվել Մարտիրոսյան, Ուղիղ եթերների հեղափոխությունը (ինչպես ձևափոխվեց տեղեկատվական դաշտը), http://noravank.am/arm/articles/detail.php?ELEMENT_ID=17416&sphrase _id=68116

2 Սամվել Մարտիրոսյան, Սոցիալական ցանցերը Հայաստանում․ 2016-ի աշուն, https://media.am/Social-networks-in-Armenia-2016-autumn

Երեւանում ընտրողների թիվը մեծ էր, թե փոքր

Հիմա, երբ պարզ է, որ «Իմ քայլը» վերցրել է ձայների խեղդող մեծամասնությունը, վեճը գնալու է նրա շուրջ, թե  մասնակցությունը մեծ էր, թե մարդիկ բոյկոտել են ու էլի նման բաներ։

Էկեք նայենք։


Էս ընտրություններին եղել է գրանցված  848 343  ընտրող։  2017 թվականի ավագանու ընտրություններում գրանցված են եղել 842 151 երեւանցի ընտրող։ Այսինքն, Ընտրողների թիվը ֊ թղթի վրա ֊ աճել է 6 հազարով։ Մինչ դեռ իրական ապրողների թիվը նվազել է արտագաղթի հետեւանքներով՝ մենք չգիտենք , թե իրականում ինչքանով։

Ավելին, այդ գրանցվածների թիվն էլ միայն (եթե համարենք, որ զոմբի֊ընտրողներ իրականում չկան, եւ բոլորը իրական մարդիկ են) Երեւանում հաշվառվածներն են։ Դրանցից քանիսն են ապրում Հայաստանից դուրս, լինելով ՀՀ քաղաքացի, դժվար է ասել։ Բայց, կարծում եմ, տոկոսը մեծ է: Այսինքն, կարելի է ենթադրել, որ տվյալ պահին Երեւանում ապրողները եւ գտնվողները, որոնք հաշվառված են հենց Երեւանում, մոտավորապես 700 հազարի մոտ կլինի։

Մասնակցության տոկոսը այս տարի եղել է 43,65%, անցյալ տարի՝ մոտ 41: 2018 մասնակցել է 370 323 քաղաքացի։ Անցյալ տարի՝ 345 158։ Հաղթող հանրապետականներին 2017 թվականին այս  մասնակցության տոկոսը լրիվ գոհացրել է, մինչ  դեռ ՀՀԿ֊ն ստացել է 240 000 կամ 71%  ձայն, այսինքն, հակառակորդները հավաքել են ավելի մեծ տոկոս, քան այս տարի «Իմ քայլի» մրցակիցները։

Նաեւ պետք է հաշվի առնել ՀՀԿ֊ի բացակայությունը ընտրություններում, ինչը բերել է մի քանի տասյակ հազար մարդու պասիվությանը։ Հստակ տոկոսը նույնիսկ հանրապետականները չեն ասի, բայց այն վիճակագրական սխալից բարձր պետք է լինի։

Եթե համեմատենք ըստ վարչական շրջանների քվեարկությւոնը, ապա 2017 թվականի դեպքում տոկոսների տարբերությունը հասնում է մոտ 20%, ինչը, մեղմ ասած, տարօրինակ է։ Իսկ 2018 թվականին այս ցուցանիշը ընդամենը 7%: Այսինքն,  2018 թվականին Երեւանի բնակչությունը քվեարկել է հավասարաչափ, անկախ աշխարհագրությունից։  (Տես ինֆոգրաֆիկան)

Comparison White
Infogram

Վանեցյանի եւ Խաչատրյանի գաղտնալսումը․ տեսանյութի տարածման մի քանի մանրամասն

Գաղտնալսման տեսանյութը տեղադրվել է դեռ սեպտեմբերի 5֊ին broska333 ալիքում։ Որը դեռ 2011 թվականին է ստեղծվել։ Կամ սա շատ երկար քնած ֆեյք ալիք է, կամ դրան կոտրել են եւ օգտվել դրանից։ Սակայն, ամենայն հավանականությամբ, իսպանացի երիտասասրդ գեյմերի ալիք է։ Ինչու են կոտրել ու դրանով տեսանյութը քցել, այլ ոչ պարզապես ստեղծել ալիք էդ պահին․ անհասկանալի է։

Սեպտեմբերի 8֊ի գիշերը սկսել են տարածել ցանցով։ Թվիթերում գնացել ա նորաստեղծ ֆեյքերի միջոցով, օրինակ սրանց․ ArasVaeda, ziecki․ Սրանք իբր լեհեր են։

Զուգահեռ քցել են Reddit սոցցանց նորաստեղծ ֆեյքի միջոցով ֊ Baboor223։

Երկու դեպքում էլ տարածումը չի հաջոցվել։ ՈՆթադրում եմ, որ սկզբից ենթադրվել ա անգլիալեզու լսարանի վրա տանել, հետո դրսից բերել ներս։ Բայց չի գնացել։

Այստեղ կա փորձ հասկանալու, թե երբ է մտել Ֆեյսբուք նյութը։ Բայց միանգամից ասեմ․ լիարժեք չէ։ Քանի որ ինքը Ֆեյսբուքը թույլ չի տալիս նորմալ որոնել ֊ այսինքն հստակ դեռ չգիտենք առաջին տեղադրողին։